Μια νέα έκθεση αξιολόγησης από περιβαλλοντικές οργανώσεις αποτυπώνει τις πρόσφατες εξελίξεις στα κράτη μέλη της ΕΕ σχετικά με την εφαρμογή του Κανονισμού για την αποκατάσταση της φύσης. Καθώς τα Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης παίρνουν σάρκα και οστά σε όλα τα κράτη μέλη, η επιτυχία τους πλέον εξαρτάται από την πολιτική βούληση, την επαρκή χρηματοδότηση και την ευρεία συμπερίληψη των ενδιαφερόμενων μερών.
Τον Αύγουστο του 2024, έπειτα από έναν μαραθώνιο διαπραγματεύσεων στις Βρυξέλλες και τη μάχη που έδωσαν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις και η κοινωνία των πολιτών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε τον Κανονισμό για την αποκατάσταση της φύσης στην Ευρώπη, μέσω του οποίου -για πρώτη φορά- τα κράτη-μέλη καλούνται να επαναφέρουν τη φύση σε χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές, θέτοντας νομικά δεσμευτικούς στόχους αποκατάστασης για ένα ευρύ φάσμα οικοσυστημάτων.
Περίπου έναν χρόνο αργότερα (Φθινόπωρο 2025), δεκάδες περιβαλλοντικές οργανώσεις, υπό τον συντονισμό της συμμαχίας #RestoreNature (BirdLife Europe, ClientEarth, EEB, και WWF) αξιολόγησαν την πρόοδο που έχει πραγματοποιηθεί σχετικά με την κατάρτιση των Εθνικών Σχεδίων Αποκατάστασης σε όλα τα κράτη μέλη σε συμμόρφωση με τον Κανονισμό.
Σύμφωνα με τη συμμαχία #RestoreNature: «Τα Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, με αρκετές χώρες να πρωτοστατούν ως προς το τι είναι δυνατό να επιτευχθεί. Οι υπόλοιπες χρειάζεται να καλύψουν γρήγορα τη διαφορά. Το πραγματικό διακύβευμα είναι εάν οι χώρες θα μπορέσουν να καταρτίσουν φιλόδοξα, καλά υποστηριζόμενα και χρηματοδοτούμενα σχέδια ή αν θα αρκεστούν σε μια απλή τήρηση των τυπικών διαδικασιών. Ο Κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης παρέχει σαφείς κατευθύνσεις ώστε η Ευρώπη να αποφύγει την κατάρρευση της φύσης της, για τον λόγο αυτό δεν υπάρχουν περιθώρια για διστακτική ή ημιτελή εφαρμογή του Κανονισμού»
Τι εξετάζει η έκθεση αξιολόγησης:
Τα Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης είναι το βασικό εργαλείο για την εφαρμογή του Κανονισμού: Κάθε κράτος μέλος πρέπει να υποβάλει ένα προκαταρκτικό σχέδιο έως την 1η Σεπτεμβρίου 2026 και ακολούθως να υποβάλει το οριστικό έως τον Σεπτέμβριο του 2027, καθορίζοντας τις προτεραιότητες, τα μέτρα, τη χρηματοδότηση και τη διακυβέρνηση της αποκατάστασης με ορίζοντα το 2050.
Η πρόσφατη έκθεση των περιβαλλοντικών οργανώσεων καλύπτει 23 κράτη μέλη, εξετάζοντας κατά πόσο έχουν τεθεί γερά θεμέλια για εθνικά σχέδια αποκατάστασης που θα αποδώσουν πρακτικά αποτελέσματα. Με την ολοκλήρωση των προκαταρκτικών σχεδίων θα πραγματοποιηθεί μία δεύτερη, «τελική» αξιολόγηση το Φθινόπωρο του 2027.
Στη συγκεκριμένη έκθεση αναλύεται η πρόοδος των χωρών με βάση τέσσερα κριτήρια, τα οποία είναι κρίσιμα για την κατάρτιση ουσιαστικών και αποτελεσματικών Εθνικών Σχεδίων Αποκατάστασης:
1. Επιστημονική βάση (χρήση των βέλτιστων διαθέσιμων γνώσεων και δεδομένων)
2. Φιλοδοξία (όραμα και πεδίο εφαρμογής)
3. Συμπερίληψη (συμμετοχή και διαφάνεια)
4. Ενδυνάμωση (πολιτική αποδοχή, συντονισμός και πόροι)
Τα αποτελέσματα της αξιολόγησης δείχνουν ότι παρότι αρκετές χώρες δείχνουν το δρόμο για έγκαιρη και αξιόπιστη κατάρτιση των εθνικών σχεδίων, η συνολική πρόοδος χαρακτηρίζεται άνιση και ανεπαρκής ως προς την επίτευξη των δεσμευτικών στόχων του Κανονισμού. Τα ευρήματα αυτά δημοσιεύονται λίγες ημέρες αφού η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος ανακοίνωσε τα αποτελέσματα της παρακολούθησης για το 8ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον. Σύμφωνα με αυτά, η ΕΕ εξακολουθεί να υστερεί όσον αφορά τους στόχους για τη βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα, υπογραμμίζοντας ότι ο Κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης αποτελεί βασικό εργαλείο για την αναστροφή αυτής της αρνητικής τάσης.
Η εμπειρία αρκετών κρατών μελών είναι ενδεικτική του πώς οφείλει να γίνεται η καλή προετοιμασία των Εθνικών Σχεδίων Αποκατάστασης. Η θετική δυναμική χωρών όπως η Τσεχία, η Γερμανία, η Φινλανδία, η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία, φανερώνει ότι είναι εφικτό να καταρτιστούν συμπεριληπτικά, επιστημονικά τεκμηριωμένα και φιλόδοξα εθνικά σχέδια αποκατάστασης, εάν οι κυβερνήσεις επιλέξουν να επενδύσουν στην ανάπτυξή τους. Ωστόσο, πολλές χώρες εξακολουθούν να υστερούν και παραμένουν σε «ανεπαρκές» ή «πρώιμο» στάδιο της προετοιμασίας των σχεδίων. Οι μεγαλύτερες αδυναμίες αφορούν σε προϋπάρχοντα κενά επιστημονικών δεδομένων, καθώς και στην έλλειψη πολιτικής βούλησης και επαρκών πόρων. Πολλές κυβερνήσεις δεν έχουν ακόμη διαθέσει το προσωπικό, τους οικονομικούς πόρους ή τις αρμοδιότητες που απαιτούνται για να αξιοποιηθούν στο έπακρο οι ευκαιρίες που προσφέρει το πρωτοποριακό νομοθέτημα της αποκατάστασης.
Απαραίτητες ενέργειες για την ουσιαστική και σε μεγάλη κλίμακα αποκατάσταση της φύσης
Η ανάλυση επισημαίνει μια σειρά από ενέργειες που πρέπει να αναληφθούν κατά προτεραιότητα, προκειμένου ο Κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης να μεταφραστεί σε αποτελεσματική και έγκαιρη δράση:
- Μεγαλύτερη πολιτική στήριξη και ενεργή συμπερίληψη των ενδιαφερόμενων μερών - μπορεί να επιτευχθεί με προτεραιοποίηση δράσεων που αποφέρουν τα μεγαλύτερα οικολογικά, κλιματικά και κοινωνικοοικονομικά οφέλη και κατάλληλη επικοινωνία των αποτελεσμάτων τους (όπως προστασία από πλημμύρες, πρόληψη πυρκαγιών και νέες ευκαιρίες απασχόλησης).
- Ενίσχυση της ευαισθητοποίησης και υποστήριξης του κοινού για την αποκατάσταση της φύσης, χρησιμοποιώντας προσβάσιμα και χωρίς αποκλεισμούς εργαλεία ενημέρωσης (μέσα μαζικής ενημέρωσης, ανοικτές συναντήσεις εργασίας και διαδικτυακές πλατφόρμες).
- Ταχύτερη προώθηση και διεύρυνση των μέτρων αποκατάστασης πριν από την έγκριση των εθνικών σχεδίων σύμφωνα με την επείγουσα ανάγκη επίτευξης των στόχων για το 2030, με έμφαση στις περιοχές με τα μεγαλύτερα οικολογικά, κλιματικά και κοινωνικοοικονομικά οφέλη.
Η υποστήριξη και ο ελεγκτικός ρόλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα είναι καθοριστικής σημασίας για την επίτευξη αυτών των στόχων. Παράλληλα, θα είναι απαραίτητη η ενίσχυση των ικανοτήτων και της χρηματοδότησης των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένης της εξασφάλισης πρόσθετης και στοχευμένης χρηματοδότησης για την αποκατάσταση στον επόμενο προϋπολογισμό της ΕΕ. Τελικά, όμως, κάθε κράτος μέλος θα πρέπει να επιδείξει φιλοδοξία και υπευθυνότητα, καταρτίζοντας ένα υψηλής ποιότητας Εθνικό Σχέδιο Αποκατάστασης σύμφωνα με το ισχύον χρονοδιάγραμμα.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η αξιολόγηση διενεργήθηκε από το WWF Ελλάς και την Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία / BirdLife Ελλάδας, μέλη της συμμαχίας #RestoreNature, τον Σεπτέμβριο του 2025. Η έκθεση δείχνει ότι η χώρα μας, μαζί με ακόμα 9 κράτη μέλη, κατατάσσεται στην τρίτη από τις τέσσερις βαθμίδες κατάταξης της αξιολόγησης, βρισκόμενη σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης του εθνικού της σχεδίου. Η βαθμολογία της χώρας οφείλεται σε ορισμένες ελλείψεις της Ελλάδας και την περιορισμένη πρόοδο που διαπιστώνεται κυρίως σε κατηγορίες όπως η κάλυψη κενών γνώσης, η έγκαιρη συμπερίληψη της επιστημονικής κοινότητας και των αρμόδιων αρχών, η δημιουργία κατάλληλων και έγκαιρων διαδικασιών δημοσιοποίησης και διαβούλευσης, και η εξασφάλιση επαρκών πόρων. Γι’ αυτό και είναι κρίσιμης σημασίας, καθώς εξελίσσεται η κατάρτιση του εθνικού σχεδίου, να υπάρξουν οι κατάλληλες πρωτοβουλίες προκειμένου η χώρα μας να κάνει με επιτυχία τα επόμενα βήματα για την αποκατάσταση της φύσης, σε πλήρη και ουσιαστική συμμόρφωση με τις απαιτήσεις του Κανονισμού.
Στη χώρα μας, το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή – Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων-Υγροτόπων (ΕΜΦΙΓ-ΕΚΒΥ) έχει αναλάβει την εκπόνηση του Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης για λογαριασμό του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Η ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ συμμετέχει στη διαδικασία στο πλαίσιο της ευρύτερης επιστημονικής υποστήριξης του έργου, παρέχοντας μαζί με άλλες επιστημονικές οργανώσεις, ερευνητικά ιδρύματα, ινστιτούτα κ.λπ. επιστημονικά δεδομένα που θα αποτελέσουν τη βάση για τα προτεινόμενα μέτρα αποκατάστασης του Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης.
Ενθαρρύνουμε το Υπουργείο Περιβάλλοντος και το ΕΜΦΙΓ-ΕΚΒΥ να αξιοποιήσουν το σύνολο των επιστημονικών εισροών και προτάσεων των συνεργαζόμενων φορέων αναπτύσσοντας ένα φιλόδοξο και αποτελεσματικό Εθνικό Σχέδιο Αποκατάστασης το οποίο θα ανταποκρίνεται πλήρως στις απαιτήσεις του Κανονισμού και θα στηρίζεται στα βέλτιστα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.
