Το “Wings Over Cities” είναι ένα κομβικής σημασίας πιλοτικό πρόγραμμα που υλοποιεί η Ελληνική ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ Εταιρεία με την υποστήριξη του Ιδρύματος Α.Γ. Λεβέντη, με κύριο στόχο τη μελέτη και δράσεις διατήρησης, ενημέρωσης και εκπαίδευσης για τα είδη χελιδονιών και σταχτάρας που αναπαράγονται στον αστικό ιστό.
Τα χελιδόνια και οι σταχτάρες είναι ομάδες πουλιών που, αν και δεν είναι συγγενικά, έχουν παρόμοια εμφάνιση, συνήθειες και βιολογία. Είναι εντομοφάγα είδη που τρέφονται στον αέρα και φωλιάζουν σε κοιλότητες (σταχτάρες) ή δημιουργώντας φωλιές με τη χρήση σάλιου και λάσπης (χελιδόνια). Αυτά τα χαρακτηριστικά έχουν επιτρέψει σε πολλά είδη να απαντούν και στις πόλεις, όπου φωλιάζουν κυρίως σε κατασκευές όπως κτίρια, γέφυρες, ακόμη και σε αρχαιολογικούς χώρους! Ενδεικτικά, η εικόνα σταχτάρων είναι κοινή σε πόλεις όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Κέρκυρα και τα Χανιά.
Αν και στα μάτια μας είναι κοινά είδη στον αστικό ιστό, δράσεις παρακολούθησης έχουν αναδείξει ένα πανευρωπαϊκό πρότυπο μείωσής τους στις πόλεις, που φτάσει ανά περιπτώσεις το 40% εντός δεκαετίας! Εκτιμάται πως αυτή η μείωση οφείλεται στην απώλεια διαθέσιμων θέσεων φωλιάσματος, καθώς και στη μειωμένη τροφική διαθεσιμότητα. Έτσι, συχνά τοποθετούνται τεχνητές φωλιές για ενίσχυση των αστικών πληθυσμών. Το πρότυπο μείωσης αναμένεται να είναι παρόμοιο στην Αθήνα και άλλες ελληνικές πόλεις, όπου παρατηρείται μείωση του πληθυσμού ορισμένων ειδών, όπως το Σπιτοχελίδονο. Ωστόσο, δεν έχει λάβει χώρα συστηματική παρακολούθηση κι έτσι δεν γνωρίζουμε ακριβείς τάσεις των πληθυσμών των έξι (6) ειδών που τυπικά παρατηρούνται στην πόλη.
Με το Πρόγραμμα «Wings Over Cities», που ξεκινά την άνοιξη του 2025, θα έχουμε την ευκαιρία να εκτιμήσουμε την κατάσταση των αναπαραγόμενων χελιδονιών και σταχτάρων της Αθήνας, αλλά και προκαταρκτικά άλλων πόλεων, καθώς και να προβούμε σε δράσεις ώστε να ενισχυθούν οι πληθυσμοί τους.
Σκοπός του «Wings Over Cities» είναι αφενός οι δράσεις παρακολούθησης και διατήρησης, και αφετέρου η ανάδειξη των χελιδονιών και σταχτάρων στις πόλεις, η ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών για τις προκλήσεις και τις απειλές που αντιμετωπίζουν και τη σημασία τους ως «πρεσβευτές» της αστικής βιοποικιλότητας.
Βασικές δράσεις που θα υλοποιηθούν στο πλαίσιο του Προγράμματος:
- Χαρτογράφηση Αθήνας: θα γίνει προσπάθεια εκτίμησης των πληθυσμών των τριών ειδών σταχτάρας και τριών ειδών χελιδονιών που απαντούν εντός του αστικού ιστού του λεκανοπεδίου. Η δράση αυτή θα υλοποιηθεί και με τη συμμετοχή εθελοντών.
- Τοποθέτηση τεχνητών φωλιών σε κατάλληλες θέσεις
- Δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης
- Δράσεις ανάδειξης των ανθρώπινων δραστηριοτήτων σε συνύπαρξη με την αστική ορνιθοπανίδα.
Το Wings Over Cities είναι μια καινοτόμος πρωτοβουλία της ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗΣ, καθώς είναι το πρώτο πρόγραμμα παρακολούθησης πουλιών που εστιάζει αποκλειστικά στην αστική ορνιθοπανίδα, αναγνωρίζοντας τη σημασία της αστικής βιοποικιλότητας.
Η αστική βιοποικιλότητα είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ποικιλία των βιοτικών οργανισμών (φυτά, ζώα, μύκητες) που συναντώνται εντός του αστικού ιστού και αποτελούν ενεργούς κρίκους σε ένα ιδιαίτερο οικοσύστημα. Αν και παραβλέπεται από τον άνθρωπο, η αστική βιοποικιλότητα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε πολλά επίπεδα:
- Παρέχει οικοσυστημικές υπηρεσίες, όπως καθαρισμός αέρα και ρύθμιση θερμοκρασίας από την αστική χλωρίδα
- Συμβάλλει στη δημιουργία ισορροπίας στο οικοσύστημα, μέσω αλληλεπιδράσεων μεταξύ διαφορετικών ειδών φυτών και ζώων
- Συμβάλλει στην ευημερία των πολιτών, μέσω αποδεδειγμένης σύνδεσης με καλή ψυχική υγεία, χαμηλότερα επίπεδα άγχους, αυξημένη σωματική δραστηριότητα και ευχάριστες ενασχολήσεις
- Επιτρέπει ευκαιρίες για εκπαίδευση και ενημέρωση, δημιουργώντας περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση των πολιτών
Τα πουλιά δεν απαντούν μόνο σε φυσικούς βιοτόπους, αλλά και στις πόλεις, δίπλα μας. Και εκεί μάλιστα αντιμετωπίζουν συχνά απειλές λόγω της έντονης ανθρώπινης δραστηριότητας. Για την ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ, τα χελιδόνια και οι σταχτάρες αποτελούν ιδανικό πρεσβευτή της αστικής βιοποικιλότητας, όντας εύκολα αναγνωρίσιμα και εμβληματικά πουλιά που εισάγουν τους πολίτες στην ευαισθητοποίηση, στον περιβαλλοντικό εθελοντισμό, στη γνωριμία με την αστική βιοποικιλότητα αλλά και τις δράσεις μας για την προστασία τους.
Στο πλαίσιο του Προγράμματος «Wings Over Cities» θα γίνει προσπάθεια χαρτογράφησης της Αθήνας για τον εντοπισμό φωλιών κι αποικιών των έξι (6) αναμενόμενων ειδών. Πιλοτικά, θα γίνει χαρτογράφηση και άλλων ελληνικών πόλεων.
Η δράση αυτή θα περιλαμβάνει, σε μεγάλο βαθμό, εθελοντική συμμετοχή μέσω Επιστήμης των Πολιτών και θα αξιοποιηθούν πληροφορίες από εθελοντές καθώς και ενδιαφερόμενους πολίτες. Βάσει της χαρτογράφησης αναμένεται να δρομολογηθούν επόμενα βήματα ενίσχυσης της διαθεσιμότητας φωλιών.
Έχετε φωλιές από χελιδόνια ή σταχτάρες στην περιοχή σας; Ενημερώστε μας συμπληρώνοντας την ακόλουθη φόρμα!
Στην Αθήνα θα υλοποιηθεί δια ζώσης εκπαιδευτικό σεμινάριο στο πεδίο για όσους/ες επιθυμούν να συμμετάσχουν στην καταγραφή των φωλιών (Κυριακή 11/5, 10:00-12:00), ενώ σε εθνικό επίπεδο θα υλοποιηθεί από την ΟΡΝΙΘΟΛΟΓΙΚΗ διαδικτυακό εκπαιδευτικό σεμινάριο (Τετάρτη 7 ΜΑΙΟΥ, ώρα 19:00).
Αν επιθυμείτε να συμμετάσχετε στις ομάδες καταγραφής και στα εκπαιδευτικά σεμινάρια , ΔΗΛΩΣΤΕ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ:
Για περισσότερες πληροφορίες, επικοινωνήστε μαζί μας:
>> gdrosopoulos[at]ornithologiki.gr
Οι σταχτάρες και τα χελιδόνια είναι είδη με παρόμοια εμφάνιση, πράγμα που είναι αποτέλεσμα εξέλιξης, καθώς έχουν σχετικά παρόμοια βιολογία και συμπεριφορά, τρεφόμενα στον αέρα με έντομα. Δεν είναι, ωστόσο, συγγενικά: τα χελιδόνια (Hirundinidae) ανήκουν στα στρουθιόμορφα πουλιά (μαζί με σπίζες, σπουργίτια, κορακοειδή, κορυδαλλούς, εντομοφάγα, σουσουράδες κ.α.) ενώ οι σταχτάρες (Apodidae) συγγενεύουν περισσότερο με τα κολιμπρί. Οι σταχτάρες είναι, ωστόσο, γνωστές και ως πετροχελίδονα.
Είναι μεταναστευτικά είδη, που διαχειμάζουν στην Αφρική κι έρχονται στην Ευρώπη τον Φεβρουάριο – Μάρτιο. Η αναπαραγωγική περίοδος ποικίλει ανά είδος, ωστόσο τον Μάιο και Ιούνιο η αναπαραγωγική δραστηριότητα είναι έντονη σε όλα τα είδη, σε διαφορετικές φάσεις αφού μπορεί τα χελιδόνια να ταΐζουν νεοσσούς και οι σταχτάρες να επωάζουν.
Στο άπειρο μάτι, συχνά η σταχτάρα μπερδεύεται με χελιδόνι λόγω χρώματος και σχήματος –έχουν σχήμα αεροδυναμικό, σώμα λεπτό με μακριές φτερούγες και ψαλιδωτή ουρά και σκούρο χρώμα με λίγο λευκό. Ωστόσο υπάρχουν σημαντικές διαφορές, τόσο μορφολογικά όσο και συμπεριφορικά. Οι σταχτάρες (τουλάχιστον στην Ελλάδα) έχουν μεγαλύτερο μέγεθος και μακρύτερα φτερά σε σχήμα δρεπανιού. Η συμπεριφορά τους είναι εμφανώς διαφορετική από των χελιδονιών – δεν προσγειώνονται ποτέ, παρά μόνο σε κάθετες επιφάνειες για να φωλιάσουν. Δεν θα τις δούμε ποτέ στο έδαφος σε φυσικές συνθήκες, εκτός αν έχουν υποστεί τραυματισμό ή θερμικό stress.
ΣΤΑΧΤΑΡΕΣ
Κοινή Σταχτάρα (Apus apus)
Η τυπική Σταχτάρα της Ευρώπης, κοινή σε πόλεις όπου φωλιάζει σε αποικίες. Είναι μεγαλύτερη από χελιδόνι, σκουρόχρωμη με λευκό σημάδι στο λαιμό και μακριά δρεπανωτά φτερά. Η φωνή της είναι ένα μακρόσυρτο σφύριγμα. Εικόνες και ήχο θα βρείτε εδώ.
Ωχροσταχτάρα (Apus pallidus)
Πολύ παρόμοια με την Κοινή Σταχτάρα. Τα ως τώρα δεδομένα και παρατηρήσεις υποδεικνύουν πως είναι μάλλον κοινότερη από την Κοινή Σταχτάρα στην Αθήνα! Είναι λίγο πιο ανοιχτόχρωμη, έχει ελάχιστα πιο ογκώδες σώμα και μεγαλύτερο λευκό σημάδι στο λαιμό. Δύσκολο είδος να διαχωρίσει κανείς από την Κοινή Σταχτάρα ακόμη και από έμπειρους παρατηρητές, ειδικά αν οι συνθήκες (φως, απόσταση) δεν είναι ιδανικές. Ξεχωρίζει πιο εύκολα από την φωνή της, που παρά την ομοιότητα με την Κοινή Σταχτάρα, είναι δισύλλαβη. Εικόνες και ήχο θα βρείτε εδώ.
Βουνοσταχτάρα (Tachymarptis melba)
Χαρακτηριστικό είδος της πόλης. Η μεγαλύτερη σταχτάρα της Ελλάδας, ξεχωρίζει εύκολα από τα πολύ μακριά φτερά, τη λευκή κοιλιά της και το μεγάλο της μέγεθος. Είναι πολύ θορυβώδης, ειδικά κοντά στις αποικίες, όπου η χαρακτηριστική φωνή της ακούγεται με ένταση από μεγάλα σμήνη. Συχνά συγχέεται με χελιδόνι λόγω χρωμάτων, ωστόσο έχει πολλαπλάσιο μέγεθος! Εικόνες και ήχο θα βρείτε εδώ.
ΧΕΛΙΔΟΝΙΑ
Λευκοχελίδονο (Delichon urbicum)
Μικρό χελιδόνι, μαύρο σε χρώμα με κοντή ουρά λευκή κοιλιά και ουροπύγιο (ανατομική περιοχή ανάμεσα σε ουρά και πλάτη). Με σωστή γωνία φωτός το μαύρο του χρώμα μπορεί να αποκτήσει μπλε απόχρωση. Εμφανίζεται στην Ελλάδα ήδη από τέλη Φεβρουαρίου. Φωλιάζει στην Αθήνα στο κέντρο και σε κάποια προάστια, αν και η αρχική εκτίμηση είναι πως μειώνεται. Φτιάχνει φωλιές από σάλιο και λάσπη, την οποία βρίσκει σε σημεία με νερό όπως λακκούβες τα οποία σπανίζουν. Εικόνες και ήχο θα βρείτε εδώ.
Σταβλοχελίδονο (Hirundo rustica)
Χαρακτηριστικό χελιδόνι με σχεδόν παγκόσμια εξάπλωση, τυπικό σε αγροτικά οικοσυστήματα και υγροτόπους αλλά φωλιάζει και σε πόλεις. Έχει μακριά ουρά και μαύρο χρώμα με ανοιχτόχρωμη κοιλιά. Έχει κάπως πιο ευρεία εξάπλωση από το Λευκοχελίδονο εντός της πόλης. Εικόνες και ήχο θα βρείτε εδώ.
Μιλτοχελίδονο (Cecropis rufula)
Χελιδόνι ελαφρά όμοιο με το Σταβλοχελίδονο, έχει κι αυτό μακριά ουρά και ανοιχτόχρωμη κοιλιά και φτερά. Ξεχωρίζει ωστόσο από τα εξής: μαύρα ‘παντελόνια’ στην ουρά που ξεχωρίζουν την λευκή κοιλιά από το μαύρο της ουράς, ανοιχτόχρωμο ουροπύγιο και ζεστό καστανοκόκκινο χρώμα στα μάτια και το λαιμό.
Αυτό το χελιδόνι είναι σχετικά κοινό σε αγροτικά οικοσυστήματα στην Ελλάδα, και λιγότερο γνωστό στην πόλη, αναμένεται ωστόσο να υπάρχουν περιοχές που αναπαράγεται, καθώς παρουσιάζει ελαφρά αυξητικές τάσεις. Κάνει χαρακτηριστική φωλιά με λάσπη και σάλιο, η οποία έχει προέκταση στην είσοδο. Εικόνες και ήχο θα βρείτε εδώ.
--------------------------------
Εκτός αυτών των ειδών, στην Ελλάδα απαντάται το Οχθοχελίδονο (Riparia riparia) και το Βραχοχελίδονο (Ptyonoprogne rupestris), τα οποία όμως δεν αναπαράγονται σε πόλεις. Το πρώτο είναι μεταναστευτικό και φωλιάζει σε όχθες ποταμών, το δεύτερο είναι το επιδημητικό είδος χελιδονιού της Ελλάδας (το βλέπουμε και τον χειμώνα) σε βουνά, φαράγγια και άλλους βραχώδεις βιοτόπους.
Οχθοχελίδονο
Βραχοχελίδονο